Repo (Repurchase Agreement)

Repo, İngilizce “repurchase agreement”, yani “geri alma taahüdü -anlaşması-” ifadesinin kısaltmasıdır.

Repo, bir menkul kıymetin belli bir tarihte belli bir fiyattan geri almak taahüdüyle satımını içeren bir işlemdir. Esas itibarıyla repoya konu olan menkul kıymetler teminat vasfı taşımakta olup, kısa vadeli bir borç verme durumu söz konusu olmaktadır.

Repo, bir menkul kıymetin işlem başlangıç valöründen (geçerli işlem tarihi) satılıp, bitiş valöründen geri alınmasını ifade etmektedir. Repo yapan taraf, parayı kullanan taraf olmakta ve geri alım taahüdü ile menkul kıymetin satımını yapmaktadır.

Portföy yöneten mali aracı kuruluşlar menkul kıymet stoklarını finanse etmek için gerekli fonların önemli bir bölümünü repo işlemlerinden sağlarken; mali olmayan ekonomik birimler de (ticari işletmeler, şahıslar vb.) bu yöntemle kısa süreli nakit fazlalarını değerlendirebilme imkanı bulmaktadırlar. Anlaşma ile taraflar arasında el değiştiren ve repo konusu olan menkul kıymetlerin başlıca özelliği, borç veren açısından güvence taşıması ve genelde Devlet İç Borçlanma Senetleri’nden oluşması nedeniyle risk unsuru taşımamasıdır.

Reponun ilk kullanılmaya başlanma amacı, bankaların tespit ettikleri vadeli mevduat tarihleri dışındaki süreler için birikimlerin faiz geliri elde edebilmesine olanak sağlamaktı. Repolarda vade, tarafların ihtiyaç ve tercihlerine göre belirlenmekte ve para piyasasındaki alternatif araçlara göre daha kısa olabilmektedir. Böylece repo işlemleri ile kısa vadeli fonlar para piyasasına kazandırılmakta ve mali piyasaların derinleşmesi sağlanmaktadır. Ayrıca uzun vadeli menkul kıymetlerin repo işlemlerinde kullanılıyor olması, piyasada kolaylıkla nakde dönüştürülemeyen veya dönüşümü sermaye kayıplarına neden olabilecek bu tür kıymetlerin kolaylıkla el değiştirebilmesini de mümkün kılmakta ve onlara likidite kazandırmaktadır. Diğer bir ifade ile, repo işlemlerinin para ve sermaye piyasalarının derinleşmesine bulunduğu katkılardan biri de uzun vadeli ve likit olmayan mali araçlara likidite kazandırmasıdır.

Bankaların repo işlemlerine yoğun olarak başvurmalarının ardında, kanuni yükümlülüklerini hafifletmek, işlem karı yaratarak faaliyet sonucu ortaya çıkan karı yükseltmek, uygun vadede fon toplamak ve likidite sağlamak gibi amaçlar yatmaktadır. Bununla beraber çoğu banka ters repo yapıp elde ettiği kıymeti daha yüksek bir fiyattan repo yoluyla satarak (matching), sadece aracılık işlemi nedeniyle ters repo ve repo faiz oranları arasındaki pozitif farktan (spread) yararlanmakta ve dolayısıyla işlem karlarını arttırmaktadır. IMKB üzerinden yapılan işlemlerde karşılık gösterme zorunluluğundan dolayı yapılan repo işleminde teminat riski sözkonusu olmazken; bankalarda bu garanti bankanın güvenilirliğine bağlı olmaktadır. Repo işlemlerinin yapılma nedenleri, boyutları ve sonuçları göz önüne alındığında makro ve mikro ölçekte iktisadi, mali ve hukuki alanda önemli etkilere ve sonuçlara neden olduğu gerçeği ile karşılaşılmaktadır.

Repo işleminde menkul kıymetin mülkiyeti alıcıya (parasını kullandırana, yani ters repo yapan tarafa) geçmekte ve getirileri de anlaşma çerçevesinde aksine bir hüküm bulunmadıkça bu kuruluşa veya kişiye ait olmaktadır. Vade tarihinde (işlemin bitiş tarihinde) ise, menkul kıymetin mülkiyeti, kararlaştırılan bedelin ödenmesi ile tekrar yetkili kuruluşa veya kişiye (repo süresinde parayı kullanan tarafa, yani repo yapan tarafa) geçmektedir. Repo konusu olan menkul kıymetlerin alıcıya fiziki teslimi yapılmamakta, işlemler hesaben gerçekleştirilmektedir.

Repo piyasasının gelişmesinin yaratacağı parasal etkileri şöyle sıralayabiliriz:

• Repo işlemleri, bankalara mevduat dışında bir alternatif araç sağlar.
• Repo işlemleri, vadesiz ve kısa vadeli mevduat faiz oranlarını yükseltici etki yapar.
• Repo işlemlerinin yaygınlaşması, faiz esnekliğini arttırır.
• Repo işlemleri sonucunda, ikincil piyasa gelişir ve bu da birincil piyasanın gelişmesine katkıda bulunur. Bu durum ekonominin gelişmesi için gereken koşulların devamlılığını sağlar.

Teorik olarak, “bir tarafın repo işlemi diğer tarafın ters repo işlemidir” tanımlaması ulusal düzeyde doğru olmakla beraber, işlem uluslararası piyasalarda gerçekleştiğinde bu ifade doğruluğunu yitirebilmektedir. Bu aşamada, Amerikan reposu ile satış ve sonra geri alış şeklinde yapılan repo işlemleri arasında ayırım yapmak gerekmektedir. Amerikan piyasalarında yapılan satış-geri alış işlemini repodan ayıran özellikleri şöyle sıralayabiliriz:

• Satış-geri alış işlemlerinde sadece iki ayrı menkul kıymet alışverişi olup, teminatlı bir kredi karakteri bulunur.
• Vadeli sözleşme fiyatını bulmak için yatırım oranı hem spot hem de vadeli olarak kullanılır yani iki işlem aynı anda gerçekleştirilir.
• Düz fiyatlama yapılır. Yatırımcıya kıymetin belli bir iskontoyla satılması mümkün değildir
• Yatırımcı aldığı kıymetin maliki olur.
• Teminat konusu kıymetle ilgili hesapların güncelleştirilmesi işlemi yapılmaz.
• Teminatın değiştirilmesine izin verilmez.
• Satış ve geri alış fiyatı farklıdır. Satış fiyatı piyasa fiyatı; geri alım fiyatı ise orijinal piyasa fiyatından tahvilin kupon faizi ile anlaşmada yer alan faiz arasındaki fark düşüldükten ya da bu fiyata ilave edildikten sonra bulunan değerdir.
• Standart repo anlaşması kullanılmaz.
• Tahakkuk eden faiz ve ödenen kupon yatırımcıya aittir.

Repo türlerini şu şekilde sıralamak mümkündür:

Düz Repo (Repurchase Agreements)
Ters Repo (Reverse Repurchase Agreement)
Gecelik Repo (Overnight Repo)
Açık Repo (Open Repo)
Fiktif (Karşılıksız) Repo (Fictitious Repo)
Sürekli Repo (Roll-Over Repo)
Vadeye Kadar Repo (Repo To Maturity)
Döviz Swapı Repoları (Currency Swap Repo)
Esnek Repo (Flexible Repo)